Onderzoeker Tjirk van der Ziel gaat zich de komende maanden verdiepen in de positie en de potentie van verhalende journalistiek in Nederland en Vlaanderen. De traditionele journalistiek lijkt namelijk steeds minder in staat snelle, ingrijpende veranderingen in de wereld op een overzichtelijke en begrijpelijke wijze te duiden. Sterker, vooral op scharniermomenten van de geschiedenis lijkt het goedgeschreven verhaal met gebruikmaking van literaire middelen aan populariteit te winnen. Dat roept de vraag op wat de maatschappelijke betekenis is van verhalende journalistiek, en hoe de narratieve benadering kan worden versterkt.

Eind november analyseerde de Vlaamse krant De Standaard de behoefte naar verhalen die op de werkelijkheid zijn gebaseerd. Wie als schrijver een groot publiek wil bereiken, moet de disclaimer ‘gebaseerd op ware feiten’ gebruiken. Lezers willen zich kunnen identificeren met personen en gebeurtenissen die hun eigen leven raken. Met waargebeurde verhalen speel je bovendien in op een onderhuids verlangen naar overzicht; men is op zoek naar nieuwe, bruikbare kennis die de gefragmentariseerde wereld op een bevattelijke manier ontsluit. De krant merkt op dat de verbeelding daarin tekortschiet. Deze functie van de roman wordt overgenomen door de literaire non-fictie, een genre dat het grotere verhaal beter weten te vertellen.

De groeiende waardering voor non-fictie weerspiegelt de opmars van de verhalende journalistiek. Er zijn interessante parallellen te trekken met de jaren zestig van de vorige eeuw, toen reportages dankzij het perspectief van de journalist of van de hoofdpersonen, het gebruik van dialogen, de opbouw in scènes en de sfeerbeschrijvingen met veel details beter in staat leken de snelle maatschappelijke veranderingen van toen te duiden. De complexiteit van ontwikkelingen in onze tijd en de grote onzekerheden die daarmee gepaard gaan, vragen eveneens om een literaire aanpak in de journalistiek. David Shields stelt in Reality Hunger dat we ons omringen met allerhande media waarmee we in direct contact zouden komen te staan met de wereld om ons heen, maar hoe de wereld écht in elkaar zit wordt paradoxaal steeds minder duidelijk. De werkelijkheid kennen wordt zo een illusie. Vandaar de roep om ware verhalen.

Verhalende journalistiek lijkt vooral goed te gedijen wanneer de stabiliteit van de samenleving in het geding is. Dit is van alle tijden, betoogt John Hartsock in A History of Literary Journalism in America. Zodra er sociale, culturele of politieke breuklijnen in de samenleving ontstaan, wanneer het dagelijks leven sterk wordt beïnvloed door veranderingsprocessen waar burgers maar weinig grip op hebben, zijn journalisten geneigd uit te wijken naar een meer literaire vorm van hun werk. Ze voelen aan dat juist dan er vraag is naar verhalen die kunnen duiden, die hoofd en hart raken en waarin mensen zichzelf kunnen herkennen.

Ook Nederland en Vlaanderen hebben een traditie met verhalende journalistiek. De journalisten zijn echter niet onder één school samen te vatten. Ze laten zich inspireren door schrijvers en verslaggevers uit zo’n beetje alle landen en van alle tijden. Toch lijkt er als gezamenlijk kenmerk een hang te zijn naar verhalen waarmee ze het recente en persoonlijke verleden tot leven kunnen wekken. Verder zou deze traditie een grote mate van sociale betrokkenheid laten zien. De verhalen staan symbool voor iets algemeens en vertellen over een misstand, een historische trend of een sociologisch dan wel cultureel verschijnsel in de samenleving. Ze leggen maatschappelijke processen bloot maar dan beschreven vanuit een persoonlijk perspectief.

Hun werk heeft vanaf 2011 een verse impuls gekregen dankzij de Stichting Verhalende Journalistiek die inhaakt op een groeiende behoefte aan prikkelende voorbeelden en praktische ondersteuning. De jaarlijkse presentatie van de ‘Meestervertellers’, een van de activiteiten van de stichting, laat zien dat er in Nederland en Vlaanderen al veel kwaliteit te vinden is. Nader onderzoek wil helpen de stand van zaken scherper in beeld te krijgen. Het behelst een analyse van theoretische reflecties op verhalende journalistiek in het verleden en in andere delen van de wereld; daarnaast worden alle genomineerde Meestervertellers van de afgelopen jaren benaderd met een vragenlijst over o.a. werkwijze, ervaringen, de keuze van onderwerpen, het gebruik van literaire technieken en de mate van ondersteuning vanuit hun omgeving. Het project sluit af met een serie interviews. Wie wil meedenken – bv. over wat typeert nu de verhalende journalistiek in Nederland en Vlaanderen – kan met de onderzoeker contact opnemen.

Tjirk van der Ziel
Docent/onderzoeker
Christelijke Hogeschool Ede
tvdziel@che.nl