De 11 stemmen van Srebrenica

De 11 stemmen van Srebrenica is een multimediaal project, bestaande uit een podcast, een fotoserie, verhalen in tekst, korte documentaires en twee fysieke tentoonstellingen. Het ontstond bij het verlangen van de makers en andere betrokkenen om de verhalen van Bosnische Nederlanders een plek te geven in het Nederlandse medialandschap. Hoe, dat wisten we nog niet toen we hier aan begonnen. Alma is de drijvende kracht die de verschillende mensen en organisaties samenbracht, waardoor het project uiteindelijk kon uitgroeien tot iets dat groter werd dan we ooit hadden kunnen denken.

Ons doel: via persoonlijke verhalen een beeld schetsen van wat genocide is, hoe aan de massamoord in Srebrenica een lang proces vooraf ging en hoe de gevolgen hiervan nog jarenlang doorwerken in de levens van mensen. Alma kwam de afgelopen jaren regelmatig in de media en stond op het toneel waarin ze zichzelf speelde. Mensen kwamen naar haar toe met soortgelijke ervaringen, maar durfden hun verhaal niet publiekelijk te delen. Of wisten niet hoe. We maakten samen een lijst van Bosnische Nederlanders. Sommigen kenden we persoonlijk, anderen slechts van een korte kennismaking. 

Te vaak teleurgesteld
Uit al deze mensen probeerden we op zo’n manier een selectie te maken dat ze individueel ergens voor stonden en samen een monument zouden vormen voor deze geschiedenis en de Bosnisch Nederlandse gemeenschap in Nederland. Verschillende generaties, verschillende identiteiten, verschillende ervaringen. En juist bij een onderwerp als dit, vonden we het als makers ontzettend belangrijk om niet te vervallen in een project óver de Bosniërs in Nederland, maar om in samenspraak met hen de verhalen op te tekenen en vorm te geven. Te vaak zijn deze mensen teleurgesteld omdat ze niet als mens werden gezien, maar als slachtoffer, onderzoeksobject of illustratie voor een nieuwsverhaal. Deze keer gaven we hen ook een stukje eigenaarschap in het geheel. Want kan je iets een goed (journalistiek) verhaal noemen, als de mensen over wie het gaat, zich er niet in herkennen? 

Controle uit handen
Dat betekent niet dat je als maker slechts een doorgeefluik wordt. Maar in plaats van het interview te beginnen met de onderwerpen die wij belangrijk vinden, probeerden we telkens aan onze hoofdpersonen te vragen: welk verhaal wil jij graag vertellen? Het vereist als maker aanpassingsvermogen om zo te werk te gaan. Je moet de controle een beetje uit handen geven en je eigen idee van wat een goed verhaal of beeld is, even opzij zetten. En dat is helemaal niet minder journalistiek, het zorgt er juist voor dat je dieper tot de kern doordringt, beter het verhaal gaat begrijpen. Vervolgens was het aan ons om keuzes te maken. 

Waarom verschillende vormen?
Verhalen over oorlog en genocide worden vaak platgeslagen in stereotypen. Daders en slachtoffers. Of we vervallen juist in both sideism. Maar de werkelijkheid is complexer en niet te vangen in één verhaal. Juist daarom vonden wij het zo waardevol om al deze verhalen in verschillende vormen in een project te bundelen. Laagdrempelig en verdiepend tegelijkertijd. En dat kon alleen op deze manier door de samenstelling van ons als makers. Voor Alma als Srebrenicaoverlevende en docent was het enorm belangrijk om de feiten en mechanismes van genocide mee te nemen en ze voelde een enorme verantwoordelijkheid richting de overlevenden van Srebrenica. Daardoor dreigde soms de toegankelijkheid van de verhalen in het geding te komen. Robin als fotograaf en zelfverklaard ‘nitwit’ op het onderwerp genocide, keek met de blik die een groot deel van Nederland heeft. Ze moest zichzelf opnieuw opvoeden, de geschiedenis leren en zoeken naar de juiste woorden. Haar bezoek aan Bosnië was enorm belangrijk. Zo kon ze voelen wat het betekent om nu in Bosnië te wonen. De openheid van de mensen raakte haar en ook wat het met hen doet om met zo’n ondraaglijke geschiedenis te leven. Marjolein heeft als journalist veel ervaring in Bosnië en kon vanwege die positie de boel goed bij elkaar houden en had er oog voor om inhoud en vorm elkaar te laten versterken, zonder dat we elkaar in de weg zouden lopen. Het samenwerken met Alma gaf toegang tot niet eerder vertelde verhalen uit de Bosnisch Nederlandse gemeenschap.

Buiten de comfortzone
Een project zoals dit in elkaar zetten, betekende ook dat we allemaal soms onze eigen taal en werkwijzen moesten parkeren uit onze comfortzone moesten stappen. Elkaar bevragen, ook al betekende dat soms heftige discussies. We zochten naar de juiste woorden en de juiste toon, die zo belangrijk is omdat er zoveel misvattingen en foutieve informatie rondgaat.  De aanleiding voor dit verhaal was om 30 jaar na de Bosnische genocide het perspectief van de mensen waar het om gaat centraal te stellen. Tijdens het maakproces werd steeds meer duidelijk hoe relevant dit verhaal ook nu nog is. Terwijl Gaza en Oekraïne dagelijks het nieuws domineren, hopen de overlevenden van de genocide in Bosnië vooral dat we iets leren van de geschiedenis die zij met zich meedragen.

Robin de Puy (1986) is fotograaf en filmmaker. Ze studeerde aan de Fotoacademie Rotterdam en won in 2014 en 2019 de Nationale Portretprijs. Op haar 29ste werd ze Fotograaf des Vaderlands. Haar werk is tentoongesteld in onder meer het Bonnefanten, Fotomuseum Den Haag en Photoville (New York). Ze werkt voor bladen en kranten zoals De Volkskrant en LINDA. Magazine en heeft diverse boeken gemaakt waaronder ‘If This Is True’, ‘RANDY’ en AMERICAN. 

Alma Mustafić is onderwijskundige en docent-onderzoeker bij het lectoraat Toegang tot het recht aan de Hogeschool Utrecht. Ze is gespecialiseerd in mensenrechten- en genocide-educatie, met een bijzondere focus op de genocide van Srebrenica. In haar werk verbindt zij onderzoek, onderwijs en artistieke vormen om complexe maatschappelijke thema’s toegankelijk te maken.

In 1995 overleefde Alma de genocide in Srebrenica, maar haar vader, die voor de Nederlandse blauwhelmen werkte, werd vermoord. Zij hield de Nederlandse Staat verantwoordelijk voor zijn dood; in 2013 oordeelde de Hoge Raad in haar voordeel. Sindsdien zet ze zich in voor rechtvaardigheid, herinnering en bewustwording.

Naast haar academische werk ontwikkelt Alma journalistieke en artistieke projecten. Ze is acteur en co-producent van de autobiografische theatervoorstelling Gevaarlijke Namen (2020) en initiatiefnemer van het multimediale project De 11 stemmen van Srebrenica (2025).

Marjolein Koster (1990) is freelance journalist met een focus op de Westelijke Balkan. Al meer dan tien jaar werkt ze in de regio, waar ze verhalen maakt over thema’s als politiek, corruptie, mensenrechten, klimaat en maatschappelijke ontwikkelingen. In haar werk probeert ze altijd het menselijke verhaal voorop te stellen, om zo verhalen die ver weg lijken, dichterbij te brengen. Marjolein maakte de afgelopen jaren onder andere podcasts voor DOCS/NTR, radioreportages voor BNR en NPO Radio 1, schrijft voor NRC en De Groene Amsterdammer, en werkt als redacteur op de buitenlandredactie van RTL Nieuws. Haar podcast ‘De Val van Srebrenica’ werd genomineerd voor de Tegel.

De jury is onder de indruk van ‘De 11 stemmen van Srebrenica’ door de veelzijdigheid van deze productie die steeds weer een ander publiek via een andere weg aanspreekt. Naast een podcastreeks en serie artikelen in de Volkskrant was een expositie te zien in FOTODOK Utrecht. Op welke manier je dit verhaal ook binnenstapt, de verhalen van de bronnen zijn aangrijpend, gefocust op de menselijkheid en allen van toegevoegde waarde. Met dit werk stellen de journalisten de vraag hoe de Joegoslavië-oorlog nog leeft hij veel Bosnische Nederlanders; hoe maak je de taboes uit een familiegeschiedenis bespreekbaar en hoe vind je zelf een rol in dat narratief? Ook trekken de makers en bronnen impliciet en expliciet parallellen met de huidige tijd, wat zorgt voor een extra actualiteitswaarde van deze verhalen. Het werk is zorgvuldig, geduldig en meesterlijk verteld. Bovendien blijven deze 11 stemmen levend door de laagdrempelige online 360-ervaring van de expositie.

~ Jury Beleven (Thijs van den Houdt, Abel Enklaar, Tessa Evers, Kwennie Cheng, Veerle van Herk)