Basisschool Balder

Maandag 2 september ‘24, het schooljaar 2024-2025 gaat van start. Dat is ook zo voor Basisschool Balder, een onderwijsinstelling gelegen in Sint-Gillis, op een boogscheut van het Zuidstation in Brussel. Een school met negen klasjes in het lager onderwijs en met zowat 20 leerkrachten, waarvan heel wat nieuwe gezichten bij het begin van het schooljaar. En onder leiding van Mike, die er een halftijdse opdracht als directeur van de school heeft.

Een bijzondere school toch. Behorend tot het GO! (Gemeenschapsonderwijs), is het één van de 42 basisscholen in Brussel. Gelegen in een wijk met hoge armoedecijfers, een grote diversiteit en een verhoogde criminaliteitsproblematiek. Een school met zowat 300 leerlingen die hun onderwijs in het Nederlands krijgen, terwijl het Nederlands voor 98% van hen niet hun moedertaal is. Een school ook die in het verleden meermaals een negatief inspectierapport kreeg. En dat – net zoals zoveel andere scholen in Vlaanderen, en misschien nog wel meer omwille van de Brusselse context – moet opboksen tegen het nijpende lerarentekort en afhakende leerkrachten.

Dat alles legt een hypotheek op de werking van deze school. Voor de leerkrachten natuurlijk, maar vooral ook voor directeur Mike. Hij werkt er sinds 2022 en is het vijfde schoolhoofd in negen jaar tijd. Samen met hem en zijn collega’s volgt Basisschool Balder één (school)jaar lang het moeizame parcours van deze bijzondere Brusselse school.

Zo zien we hoe leerkrachten en zij-instromers met veel enthousiasme starten, maar ook ontslag nemen en andere keuzes maken. We zijn getuige van het soms moeilijke parcours van leerlingen met gedragsproblemen en een vaak beperkte kennis van de Nederlandse taal.

En dat allemaal binnen een school met problemen op het gebied van huisvesting, en binnen de omstandigheden die een grootstad als Brussel kenmerken. Maar we ontmoeten ook geëngageerde leerkrachten met een grote liefde voor de jongeren waaraan ze lesgeven. We zijn er getuige van hoe ze vaak voor dag en dauw hun huis verlaten om de verre reis naar Brussel te maken. Hoe het hen raakt wanneer leerlingen naar huis worden gestuurd wanneer een klas ‘gesloten’ moet worden. En wat het hen doet wanneer leerlingen geen boterhammen bij hebben, of wanneer een kind uit de klas verdwijnt omwille van vluchtelingenproblematiek.

Basisschool Balder is een bijzonder realistische en vaak aangrijpende weergave van het runnen van een Brusselse school. Een vierdelige documentaire reeks, waarin het schoolpersoneel het hart openstelt voor de Brusselse jongeren en hun ouders, daarbij een grote kwetsbaarheid etalerend aan de VRT Canvas-camera die hen één jaar lang op een fly on the wall-wijze volgt.

Bekijk de hele serie hier

Met Basisschool Balder wilden we een jaar lang van dichtbij volgen wat er gebeurt wanneer engagement, idealisme en maatschappelijke realiteit samenkomen binnen de muren van één school. Door een volledig schooljaar aanwezig te zijn in een Brusselse basisschool, wilden we ruimte maken voor de verhalen van de mensen die daar elke dag het verschil proberen te maken: leerkrachten, leerlingen, ouders en directie.

Het idee voor de serie
Het idee voor de reeks ontstond toen we hoorden over directeur Mike, die met een sterke pedagogische visie een nieuwe wind wilde laten waaien door een Brusselse basisschool met grote uitdagingen. Dat leek ons een interessant uitgangspunt: wat gebeurt er wanneer iemand met frisse ideeën probeert verandering te brengen in een schoolcontext die onder grote druk staat? Aanvankelijk hoopten we een verhaal te maken over hoe nieuwe ideeën hun weg vinden in een school. Maar al snel bleek dat de werkelijkheid weerbarstiger was dan verwacht. Wat begon als een portret van een idealistische directeur groeide uit tot een veel breder verhaal over een school, haar leerkrachten, ouders en kinderen, en over de druk waaronder onderwijs vandaag staat.

Complexer dan gedacht
We merkten dat de realiteit van de school complexer en zwaarder was dan we aanvankelijk hadden gedacht. Basisschool Balder bevindt zich in een stedelijke context waar veel kinderen opgroeien met grote sociale en economische uitdagingen. Veel leerlingen spreken thuis geen Nederlands, gezinnen hebben vaak te maken met armoede of onzekerheid, en ook de school zelf staat onder druk door een groot lerarentekort en voortdurende personeelswissels. Wat aanvankelijk een verhaal over verandering leek te worden, groeide gaandeweg uit tot een kroniek van mensen die elke dag proberen overeind te blijven in een systeem dat hen soms weinig ademruimte geeft.

Hoe win je het vertrouwen?
Om dat verhaal te kunnen vertellen, was vertrouwen essentieel. We namen bewust de tijd om te luisteren en aanwezig te zijn. We waren vaak op school zonder camera: we dronken koffie, zaten mee bij gesprekken en leerden de mensen en hun omgeving kennen. Dat gold voor het schoolteam, maar evengoed voor ouders en leerlingen. Soms spraken we mensen thuis, soms legden we tijdens het draaien onze camera even neer om gewoon te kunnen praten. Die momenten waren minstens even belangrijk als de opnames zelf. Door veel aanwezig te zijn en vooral te luisteren, kregen we gaandeweg een inkijk in het dagelijkse reilen en zeilen van de school, en dit was essentieel om de dagelijkse realiteit van de school echt te kunnen begrijpen.

Grootte van het team
We werkten met drie regisseurs en filmden ook zelf. Die kleine ploeg zorgde ervoor we zo discreet mogelijk aanwezig konden zijn, dicht bij de realiteit konden blijven en snel konden schakelen wanneer er iets gebeurde. Tegelijk betekende dat ook dat we voortdurend afwegingen moesten maken: wanneer film je, en wanneer leg je de camera even neer?

Als makers hebben we bewust gekozen voor een observerende fly-on-the-wall-stijl zonder voice-over. We wilden observeren zonder te oordelen of in te grijpen. Het verhaal wordt volledig gedragen door de mensen zelf: leerkrachten, ouders, directie en kinderen. Door de gebeurtenissen zo direct mogelijk te tonen, krijgt de kijker de ruimte om zelf te kijken, te voelen en na te denken over wat hij of zij ziet. 

Spanningsboog
De opbouw van de reeks groeide organisch uit het verloop van het schooljaar zelf. De spanningsboog ontstond niet uit een vooraf bedacht scenario, maar uit de realiteit die zich voor onze ogen ontvouwde. Aanvankelijk volgden we verschillende leerkrachten en klassen om een breed beeld te krijgen van de school. Gaandeweg werden bepaalde momenten en verhalen vanzelf centrale ankerpunten: het uitvallen van leerkrachten, een klas die moest sluiten, ouders die plots een andere school moesten zoeken voor hun kind. Het vertrek van directeur Mike werd uiteindelijk een kantelpunt in het verhaal. Wat begon als een portret van een nieuwe start, werd daardoor ook een verhaal over de grenzen van idealisme binnen een systeem dat onder druk staat. 

Waarom moest dit verhaal verteld worden?
Omdat onderwijs de voorbije jaren steeds vaker onderwerp van maatschappelijk debat is geworden. Lerarentekorten, zij-instromers, scholen die worstelen met taaldiversiteit en armoede, en de specifieke uitdagingen van grootstedelijk onderwijs in Brussel: het zijn thema’s waar al jaren over gesproken wordt en waar vanuit het onderwijsveld herhaaldelijk om meer ondersteuning wordt gevraagd. In één Brusselse school komen veel van die uitdagingen samen. Door een volledig schooljaar mee te draaien op Basisschool Balder wilden we laten zien hoe die structurele problemen zich vertalen naar het dagelijkse leven van leerkrachten, directie, ouders en kinderen.

Onderwijs raakt bovendien aan iets fundamentelers. Het is één van de belangrijkste bouwstenen van onze samenleving en van de toekomst. In een school komen kansen, ongelijkheid, hoop en verwachtingen samen. Wanneer het daar begint te haperen, voel je dat uiteindelijk overal. Net daarom vonden we het belangrijk om dit verhaal te vertellen.

Sarah D’Haeyer studeerde film aan Narafi en is sinds 2012 regisseur bij de chinezen, waar ze bovendien de allereerste werknemer was. Ze draaide samen met Arnout Hauben de allereerste reportage voor Iedereen Beroemd en bouwde sindsdien mee aan het DNA van het productiehuis. Ze werkte aan programma’s als Iedereen Beroemd, Radio Gaga, Gek & Geniaal, Ontoerekeningsvatbaar, De Slapelozen, De Kemping , Dagen Zonder Broer, De Tattooshop en De Droomfabriek. Haar werk kenmerkt zich door een warme, menselijke blik en een sterke verankering in de realiteit.

In Basisschool Balder komen haar jarenlange ervaring met observerende storytelling en haar betrokkenheid bij echte mensen samen in een genuanceerd en empathisch portret van een schoolgemeenschap.

Sinds 2023 is Sarah ook actief als gastdocent aan Narafi, waar ze haar ervaring doorgeeft aan een nieuwe generatie makers.

Ciska Snauwaert studeerde film aan Narafi en bouwde sindsdien een sterke reputatie uit als televisieregisseur. Na een periode bij Woestijnvis (2011–2013) is ze sinds 2013 actief bij de chinezen. Ze werkte mee aan uiteenlopende en bekroonde programma’s zoals Man bijt hond, Iedereen Beroemd, Radio Gaga, Gek en Geniaal, De Slapelozen, De Weekenden, Ons DNA en Basisschool Balder. Met haar warme, observerende stijl weet ze telkens opnieuw sterke en herkenbare verhalen te brengen. In Basisschool Balder komt haar talent voor intieme, menselijke vertellingen volledig tot zijn recht. 

Evy De Ceur studeerde Communicatiewetenschappen en daarna film aan Narafi. Na 2,5 jaar freelancen — van buitenlandse documentaires tot reclamewerk en fotografie voor Steunpunt Adoptie — kwam ze in 2016 terecht bij de chinezen.  Ze maakte er onder andere twee jaar lang De Week Van voor Iedereen Beroemd. Daarna werkte ze mee aan uiteenlopende programma’s zoals Forever Young, Meer Vrouw op Straat, Radio Gaga , Ons DNA, Wij zijn Europa, Noodcentrale, Appel d’Urgence en Terug naar Joegoslavië.  

Naast haar televisiewerk is Evy ook actief als fotografe in bijberoep. Het campagnebeeld van Basisschool Balder is dan ook een foto van haar hand — een mooi voorbeeld van hoe haar visuele blik ook buiten het scherm doorwerkt in het project.

Evy de Ceur, Ciska Snauwaert en Sarah D’Haeyer. Foto: Diego Franssens

Om het reeds gelauwerde ‘Basisschool Balder’ kon de jury van Meestervertellers nauwelijks heen: zorgvuldig in beeld gebracht, met een ongelooflijke inzet van de makers en zeer gedetailleerd dankzij een grote hoeveelheid draaidagen waardoor de gebeurtenissen soms zelfs van dag tot dag gevolgd konden worden. Dat laatste was ook noodzakelijk, want er gebeurde veel op Basisschool Balder in het schooljaar 24-25. Leerkrachten die voortijdig hun baan opzegden, geleidelijk oplopende leerachterstanden van leerlingen en bezorgde ouders in de Brusselse Sint-Gillis. Uiteindelijk culmineerde het schooljaar zelfs in het sluiten van de gehele derde klas. 

De machteloosheid en frustratie van goedwillende docenten en de onschuld van kinderen die een hoopvolle toekomst wordt ontnomen, vormen de dramatische confrontatie in deze vierdelige serie. Daarbij kregen de makers vrijwel onbeperkt toegang tot de lokalen zodat de kijker met de neus op de feiten wordt gedrukt: het maakproces van een verloren generatie. Tegelijk heeft de opening van zaken ook iets van een wanhoopsdaad: door precies te laten zien hoe het er op Basisschool Balder aan toegaat, raakt de kijker betrokken en mogelijk zelfs gemotiveerd om een deel van de verantwoordelijkheid te nemen en zich als leerkracht aan te melden. Basisschool Balder is een confronterende, maar laten we hopen ook inspirerende, campagne voor het basisonderwijs in achterstandswijken.

~ Jury Kijken (Henk Bas, Helmut Boeijen, Lies de Pauw, Melissa Moens, Maud van de Reijt)