De deal met Iran

We houden van een verhaal in een verhaal in een verhaal, als een matroesjka. Het is niet de eerste keer dat we vertrekken van een klein krantenbericht om vervolgens steeds verder uit te zoomen naar het grotere geheel. Zo kan een ogenschijnlijk particulier Belgisch verhaal plots een hele wereld blootleggen.

Deze reeks begon voor ons met een klein bericht in de krant: de arrestatie van twee Iraanse vluchtelingen in België die een bomaanslag wilden plegen op een bijeenkomst van de Iraanse oppositie in Parijs. Kort daarna werd ook een Iraanse diplomaat in België gearresteerd. Dat was in 2018. We deden er toen niets mee, maar het was zo’n verhaal dat ergens op een lijstje blijft staan.

Vier jaar later werd een Belgische hulpverlener in Iran opgepakt. Toen legden we plots de link met die eerdere arrestaties. De drie daders waren immers net tot de maximumstraf veroordeeld. Het leek duidelijk dat Iran aanstuurde op een gevangenenruil — en niet voor de eerste keer. Daar zat een verhaal.

Juiste evenwicht
Het was een geopolitiek verhaal, een juridisch interessant verhaal, maar vooral een morele puzzel en het relaas van een familie die emotioneel zwaar getroffen werd.

Voor ons was het essentieel om het juiste evenwicht te vinden tussen het persoonlijke verhaal en het grotere geheel. Tegelijk wilden we de privacy van de betrokkenen respecteren en het lot van hun zoon en broer in een cel in Teheran niet in gevaar brengen. Onze eerste pogingen om familie, politici en advocaten voor de camera te krijgen verliepen dan ook moeizaam. Wel hadden we het gevoel dat er achter de schermen veel bewoog.

Toen de Belgische gijzelaar onverwacht werd vrijgelaten — ook voor ons een verrassing — moesten we snel schakelen. Tegelijk gingen er meer deuren open. Dat bracht een nieuwe vraag met zich mee: moesten we ons verhaal nu volledig rond de vrijgelaten gijzelaar bouwen, goed wetende dat dat voor hem op dat moment emotioneel bijzonder zwaar was? Uiteindelijk besloten we dat niet te doen.

Moreel dilemma
De reeks werd een mix van reportage, interviews en archiefmateriaal. Dat archief bleek bijzonder waardevol om het verhaal te verankeren in een bredere geschiedenis. We vertrekken van persoonlijke ervaringen en anekdotes van mensen die rechtstreeks betrokken zijn, maar die elk ook hun eigen geschiedenis hebben met het Iraanse regime.

Kan je met zo’n regime onderhandelen? Kan je terroristen vrijlaten in ruil voor een onschuldige? Het is een moreel dilemma waarop wij zelf geen eenduidig antwoord wilden geven. We laten onze personages in België vertellen waarom een ruil volgens hen noodzakelijk was, maar tonen ook de andere kant: slachtoffers van een onrecht waarvan de dader uiteindelijk wordt vrijgelaten. Voor dat luik van het verhaal keken we naar Zweden, waar men met een gelijkaardige zaak werd geconfronteerd, maar waar wij de andere kant belichtten.

Thriller
Het is geen eenvoudig verhaal om te vertellen — en misschien nog minder om te begrijpen. Daarom kozen we ervoor het te brengen als een thriller, met een ritme, montage en beeldvoering die daarbij aansluiten. Ook de muziek speelt daarin een belangrijke rol. Met componist Raf Keunen hadden we een fantastische partner. Zo wordt het verhaal hopelijk iets toegankelijker, en kunnen ook geschiedenis of juridische complexiteit op een meeslepende manier verteld worden.

We dachten wel dat de reeks relevant zou blijven, ook na de gevangenenruil. Misschien alleen niet zo actueel. Ondanks de dubbele gevoelens die de recente gebeurtenissen oproepen, is het moeilijk om te treuren om leiders van een regime dat de rechten van zijn eigen burgers — en die van anderen — zo flagrant met de voeten treedt.

Hoe het in Iran verder zal aflopen, blijft voor iedereen koffiedik kijken. De mensen in Iran verdienen een betere toekomst. Maar we mogen ook het lot van de dertigtal Westerlingen die daar vandaag nog gevangen zitten niet vergeten.

Maarten Stuyck is een Belgische documentairemaker en scenarist. Hij studeerde Geschiedenis en Journalistiek en begon zijn carrière als fotoredacteur bij De Morgen. In 2014 sloot hij zich aan bij het Leuvense documentaireproductiehuis Diplodokus, waar hij meewerkt aan verhalende documentaires en series. 

Lennart Stuyck is een Belgische documentairemaker en regisseur. Hij studeerde Film aan het RITCS in Brussel en is medeoprichter van het documentaireproductiehuis Diplodokus. 

Stuyck regisseerde de bekroonde documentaire What About Eric?, een indringend portret van een jonge man die worstelt met de alledaagse realiteit van racisme. De film ging in première op het documentairefestival Docville, waar hij de hoofdprijs won, en werd later bekroond met een Ensor. What About Eric? werd internationaal vertoond en geprezen om zijn empathische en observerende aanpak.

Samen realiseerden ze verschillende bekroonde documentairereeksen voor televisie, waaronder Er Was Eens, The Deal with Iran en Catching the Pirate King. Hun werk werd internationaal genomineerd voor onder meer de Rose d’Or, Canneseries en het Banff World Media Festival, en in Vlaanderen drie keer voor een Ensor. Ze wonnen ook de driejaarlijkse Persprijs van De Balie.

In hun werk combineren ze grondige journalistieke research met cinematografische storytelling. Hun documentaires vertrekken vaak vanuit een menselijk verhaal om grotere maatschappelijke, politieke of wetenschappelijke kwesties te verkennen.

Deze driedelige documentaireserie is een zorgvuldige reconstructie van twee ogenschijnlijk onafhankelijke gebeurtenissen die in de jaren rond 2020 het Belgische nieuws domineerden: de verijdeling van een aanslag in Villepint; en de gevangenneming en veroordeling van Olivier VandeCasteele, humanitair hulpverlener in Iran. Via interviews, reconstructies en archiefmateriaal (waaronder zelfs politieverhoren) wordt het verhaal verteld van een cynisch diplomatiek machtsspel waarbij schuldigen buiten schot blijven en voetvolk wordt geofferd. Het is een geopolitieke thriller die laat zien hoe de strijd tussen Iran en het Westen buiten beeld wordt uitgevochten, gebruikmakend van veel verschillende bronnen die niet makkelijk toegankelijk zijn. Complexe materie, spannend, opmerkelijk goed verteld en daarom Meesterverteller 2025.

De ontdekking van een sleeper cell in Wilrijk die een aanslag beraamt op een bijeenkomst van Iraanse opstandelingen in een Parijse voorstad vormt de inleiding tot de gebeurtenissen. Na een spannende inkijkoperatie waarbij heel lang onduidelijkheid bestaat over de precieze plannen, worden twee samenzweerders gearresteerd en veroordeeld. Zij blijken slechts pionnen, aangestuurd door de Iraanse diplomaat Assodollah Assadi. Het lukt de Belgische justitie om ook zijn rol te bewijzen en daarmee verandert het complot van een mislukte operatie in een internationaal diplomatiek incident. De Iraanse regering is er veel aan gelegen hun medewerker vrij te krijgen. Het is dan ook geen toeval dat kort na de veroordeling de Belgische humanitair werker Olivier VandeCasteele in Iran wordt gearresteerd. Na een schijnproces krijgt hij veertig jaar gevangenisstraf, 74 zweepslagen en 1 miljoen dollar boete.

Uiteindelijk worden Assadi en VandeCasteele uitgeruild in een ‘Deal met Iran’. Het is het verhaal van toegeven aan chantage, gewetenswroeging, protesten, de prijs van een mensenleven en van cynische machtspolitiek. Want de leden van de oorspronkelijke sleeper cell zitten nog altijd vast in België. Pasmunt van te geringe waarde om bij de ruil betrokken te worden.

~ Jury Kijken (Henk Bas, Helmut Boeijen, Lies de Pauw, Melissa Moens, Maud van de Reijt)