Niemandsland
door Elsbeth Stoker en Dija Kabba
Een psychotische man die zijn onderbuurman neersteekt. Zo’n moord gebeurt vaker: iemand met ernstige psychiatrische problemen valt zijn familie, buurman, of een willekeurige voorbijganger aan. Geregeld is de dader al bekend bij justitie of zorginstanties, en hebben familie of buren aan de bel getrokken. Hoe kan het dat deze groep vaak niet de juiste zorg krijgt?
Het verhaal
Toelichting maker
Berichten over mensen met ernstige psychiatrische problemen die een familielid, buurman of willekeurige voorbijganger aanvallen, komen geregeld voorbij. Hoewel elke zaak natuurlijk anders is, blijken ook vaak overeenkomsten. Zo zijn de daders geregeld bekend bij zorginstellingen of justitie, hebben buurtbewoners of familieleden al vaker bezorgd of angstig aan de bel getrokken en blijken betrokken instanties niet altijd voldoende informatie uit te wisselen.
Tegelijkertijd ligt er ook al jaren een flinke stapel met onderzoeken, aanbevelingen en plannen om de zorg voor juist deze groep patiënten – mensen die gevaarlijk kunnen worden als het niet goed met ze gaat – te verbeteren. Maar toch, als je het nieuws volgt, krijg je niet de indruk dat er daadwerkelijk iets verandert. Daarom besloten we te onderzoeken hoe dat kan. Want geregeld bekruipt je in deze zaken het gevoel dat dit misschien wel voorkomen had kunnen worden.
Meerdere incidenten
Elsbeth Stoker had al vaker over dit onderwerp geschreven. Zo had ze, samen met AT5, onderzoek gedaan naar de Amsterdamse metromoord, waarbij Joost, een jonge vader, werd doodgestoken in de metro. Hij was een willekeurig slachtoffer. Het idee om ‘iets meer’ met dit onderwerp te doen, sluimerde dus al langer. Maar toen in de zomer van 2023 kort na elkaar twee soortgelijke geweldsincidenten waren, besloten we er dieper in te duiken. In juni van dat jaar werd in Den Haag supermarktmedewerker Antoneta uit het niets doodgestoken. Ruim een maand later stierf in Amsterdam de 25-jarige Rens, omdat zijn psychotische bovenbuurman dacht dat hij een spion van de staat was.
Om grip op de materie te krijgen hebben we vele rapporten en onderzoeken gelezen, rechtszaken bezocht en deskundigen gesproken. Al snel werd één ding duidelijk: het is een taai onderwerp. Want de zorg voor de groep ‘verward en gevaarlijk’ is complex georganiseerd. Wil je het begrijpen, dan kom je al snel terecht in een doolhof van wetten en financieringsstromen. En dat maakt het een lastig verhaal om te vertellen, terwijl we het wel een belangrijk verhaal vonden om te maken.
Invoelbaar
De kracht van dit verhaal ligt bij de mensen die de gevolgen van dit beleid zelf hebben gevoeld. De ouders van Rens, die hun zoon verloren aan een systeem dat zijn moordenaar niet tijdig kon helpen. En de broer van de dader, die machteloos toekeek hoe zijn broer steeds verder weggleed en ook tevergeefs om hulp vroeg. Hun openhartige, genuanceerde getuigenissen maken die taaie rapporten en beleidsstukken invoelbaar.
Als je het door hun ogen ziet, begrijp je wat er werkelijk op het spel staat.
Alle perspectieven
Om zonder oordeel te begrijpen hoe het zover heeft kunnen komen, hebben we het probleem ook bekeken vanuit het perspectief van hulpverleners en bestuurders van betrokken instanties. Het bleek dat óók zij soms buikpijn hebben, omdat ze mensen van wie ze weten dat ze gevaarlijk kunnen worden, toch op straat moeten zetten. Zo wordt bij de geïnterviewde hulpverleners duidelijk dat ze niets liever willen dan de zorg voor deze groep patiënten goed regelen. Dat dit vaak niet lukt, komt doordat zij ook geregeld verdwalen in de wirwar van regels, wachtlijsten en financieringspotjes.
Niemandsland
De term Niemandsland voelde daarom meteen kloppend. Het is een dramaturgisch sterke, maar ook onbevooroordeelde verwijzing naar een systeem dat zowel mensen met psychische problemen, als slachtoffers, als daders, als hulpverleners én bestuurders gevangen houdt.
De verwarring en chaos die vaak gepaard gaan met psychische problematiek en een falend zorgstelsel hebben we vormgegeven in het sound-design. Zo gebruiken we onder andere aritmische muziek en lage bastonen om subtext toe te voegen aan het verhaal zonder het te overschaduwen.
Biografie
Foto: Shirin Abedi
Elsbeth Stoker werkt sinds 2005 voor de Volkskrant. De eerste jaren deed ze onder meer verslag van de rafelranden van de economie, pensioen vetes en de arbeidsmarkt. Vervolgens schreef ze jarenlang over politie, justitie en criminaliteit. Inmiddels schrijft ze over alles wat er in Amsterdam en omstreken gebeurt, maar maakt ze ook geregeld verhalen over mensen met verward gedrag en ontwikkelingen in de ggz. Ze heeft een voorliefde voor persoonlijke verhalen die symbool staan voor brede maatschappelijke thema’s.
In 2023 won ze samen met Daan Hofstee een Tegel voor de podcast Grijs Gebied, een serie over een discutabele undercovermethode van de politie. Dat jaar werd ze, samen met collega’s Fleur de Weerd en Ianthe Sahadat, ook uitgeroepen tot Meesterverteller voor het boek Wie zijn mijn voorouders? In 2025 maakte ze samen met Dija Kabba de podcast Niemandsland, over een man die werd doodgestoken door zijn verwarde bovenbuurman. Deze serie won dat jaar een Dutch Podcast Award in de categorie journalistiek.
Dija Kabba maakt verhalende, journalistieke podcastseries voor DPG Media. In 2025 won ze een Dutch Podcast Award voor Niemandsland en maakte series als De vrouwen van Saramacca (Trouw) en Open/Eind (AD). Daarnaast presenteert ze wekelijks het radioprogramma DOCS voor NTR/VPRO.
Kabba begon als tiener met radioreportages, onder andere vanuit haar vaderland Sierra Leone, en maakte daarna als freelancer branded content en audio voor musea. De overstap naar verhalende, meerdelige series maakte ze bewust: ze wilde zich langer vast kunnen bijten in een onderwerp en dichter bij de mensen komen die ze volgt. Ze heeft een voorliefde voor menselijke verhalen die staan voor een groter maatschappelijk vraagstuk.
Muziek en sounddesign spelen in haar producties altijd een centrale rol. Ze gelooft dat de muziek ook iets moet zeggen.
Toelichting redactie
