Liefste Lies

De aanleiding
Wieky: ‘Begin 2022 stuitte ik op een oud berichtje over een opgedoken koffer vol liefdesbrieven uit de jaren ’40. Honderden brieven van tientallen verschillende mannen, allemaal gericht aan dezelfde vrouw: Een onbekende Lies uit Sittard. Dit intrigeerde mij. Wie was deze Lies? Waarom vielen al die mannen voor haar? Wat wilde zij van hen? En van het leven? Vond zij wat zij zocht? Ik vermoedde een bijzonder verhaal en mogelijk een onderwerp voor een podcast. Ik vroeg Heleen om dit samen met mij uit te zoeken. Wat ons meteen opviel, waren de verschillende eerste reacties op Lies: “Ze moet wel een slet/catfish/vrijgevochten vrouw zijn geweest.” Vanuit welke referentiekaders wordt er eigenlijk naar deze jonge vrouw gekeken? En hoe zou dat in haar tijd zijn geweest?’

Ontwikkeling
Het regioarchief Sittard-Geleen gaf ons volledige inzage in de bijna 1000 getranscribeerde brieven en documenten uit de koffer van Lies. Er waren geen brieven van Lies zelf en er was heel weinig over haar bekend, maar met de informatie uit de inhoud van de koffer schetsten we de contouren van haar leven. Per periode kozen we een paar mogelijke briefschrijvers die in de podcast een rol konden spelen. We selecteerden ze op basis van hun belang in het leven van Lies, maar ook op basis van de thema’s die we aan bod wilden laten komen met hun verhaal. Om een verbinding met onze tijd te kunnen maken en Lies vanuit verschillende perspectieven te belichten, wilden we de brieven laten voorlezen door jonge mensen die nu dezelfde leeftijd hebben als de briefschrijvers toen. Door hen (en ook de andere vertellers in de podcast) heel persoonlijk op de intieme brieven te laten reflecteren, ontstond er niet alleen een verrassende blik op Lies en het verleden, maar ook op onszelf en onze eigen tijd. Alle verschillende perspectieven in onze podcast wilden we eenzelfde importantie geven om uiteindelijke inzichten, meningen en conclusies bij de luisteraar laten. Een vertelstem met voorkennis die boven alle andere stemmen hangt, zou sturend werken. We maakten daarom geen gebruik van onze eigen stemmen of een Voice Over. Alleen van vertellers die, net als de luisteraars, op het moment zelf ontdekkingen doen. In Lies Schouten, de vrouw die de brieven aan Lies had getranscribeerd, vonden we de juiste persoon voor de rol van de steeds terugkerende, niet alwetende, maar wel alles willen wetende verteller.

Het was een enorme speurtocht naar Lies, tijdgenoten, nabestaanden, briefschrijvers, informatie en bewijzen. Voor elke voorlezer zochten we naar jongeren met een connectie met de briefschrijver: een activiste die de brieven leest van een verzetstrijdster, een Afghanistanveteraan voor de brieven van een militair. We maakten uren aan opnames, (uiteindelijk zo’n 90 uur), wat vooral bij nabestaanden die voorheen niets van de brieven
wisten, soms erg indrukwekkend was. Een scenario-opzet in grote lijnen werd door Heleen in de montage uitgewerkt en ingevuld.

Montage
Heleen: ‘Ik monteer nooit met een uitgeschreven script. Ik leg verschillende verhaallijnen uit, ga met al het verzamelde materiaal puzzelen en probeer daarbij zoveel mogelijk te denken in geluid. Hoe lopen de verhaallijnen samen naar de climax van een aflevering toe en, over de afleveringen heen, naar het einde? Met welke vraag over Lies blijft de luisteraar elke aflevering achter? De muziek (van Nineyards Audio i.s.m. Meis Vranken) was heel ondersteunend om overgangen te maken, accenten te leggen, rust te geven. Soms moest iets versneld verteld en soms had iets ruimte en aandacht nodig, bijvoorbeeld de scène in het huis waar Lies’ verzetsvrienden gemarteld werden, omdat dat de climax van de aflevering is.

Met de voorkennis die ik had, vroeg ik me steeds af wanneer voor de luisteraar het kwartje zou vallen (bijvoorbeeld dat een briefschrijver een Duitse soldaat is), of wanneer een luisteraar zou gaan twijfelen over Lies’ intenties. De afwezigheid van een meer-wetende verteller zorgt er vanzelf voor dat je alles impliciet moet meegeven aan de luisteraars. Je moet het ze laten voelen, laten meemaken en ze zelf tot inzichten of conclusies laten komen.

Elke aflevering ging wel zo’n 5-6 keer voor beluistering, commentaar en overleg naar Wieky, die ondertussen verderging met de research, en Emmie Kollau, die de eindredactie deed. Ook Katinka Baehr, eindredacteur van OVT (VPRO), gaf haar feedback. Als de montage stond, ging
ik ermee naar Lies Schouten om haar te laten reageren en haar reacties er uiteindelijk weer tussen te monteren.’

De serie
Maart 2025 werd Liefste Lies uitgebracht. Voor ons gaat de podcast over verlangen. Een jonge vrouw gaat op zoek naar haar mogelijkheden in de liefde en het leven, net als haar aanbidders en vriendinnen. De omstandigheden van hun tijd lijken steeds bepalend voor hun keuzes. Door de gekozen vertelvorm zien we onze eigen tijd weerspiegeld. Daardoor is het een verhaal geworden over de mogelijkheden en keuzes van toen én van nu.

Heleen Hummelen deed de toneelschool in Maastricht en werkte jaren als actrice. Ze bedacht, schreef mee, en speelde in de tv-serie De grote Laura en Lena Fhijnbeenshow van de VPRO, maar werd als maker uiteindelijk gegrepen door de mogelijkheden van audio. Ze maakte hoorspelen en een dagelijkse column in dialoogvorm, De wereld in 2 minuten volgens Max en Maukje, voor de KRO. Ze ging -in verschillende samenwerkingen- geluidswandelingen maken door buurten en voor musea en maakte radiodocumentaires voor het programma RadioDoc van de VPRO/NTR, onder andere De Oversteek over de reis van bootvluchtelingen over de Middellandse zee naar Europa, Een stapel stenen over de laatste maand van 2 portiers in het bijna lege Slotervaartziekenhuis en Een groot liefdesverhaal, een verhaal over de liefde verteld door 30 stemmen. Met de podcast Virus Verhalen, over de gevolgen van de Coronapandemie, won ze in 2020 de prestigieuze Zilveren Reissmicrofoon.

Wieky de Boer studeerde af aan de Toneelacademie in Maastricht, waarna ze twintig jaar werkte als actrice. Daarnaast bedacht en maakte ze in samenwerking met fotograaf Onno Roozen foto- en multimediale projecten. Ze exposeerde o.a. in Museum Dr8888, PodiumMozaïek en het Rijksmuseum. Voor enkele van deze projecten en voor Het Speeltheater in Edam maakte ze audiocollages op basis van interviews. Audio werd naast theater en fotografie een nieuwe liefde. Ze produceerde vervolgens samen met Heleen Hummelen geluidswandelingen zoals Ecoutez Chassé in de Amsterdamse Baarsjes en Het Westerborkluisterpad i.s.m. Kamp Westerbork. Ook werkte ze mee aan radioproducties van Heleen, waaronder Een groot liefdesverhaal (RadioDoc, VPRO/NTR) en de NTR-podcast Virus Verhalen (winnaar Zilveren Reissmicrofoon 2020).

CREDITS
Regie en montage: Heleen Hummelen
Research, scenario en opnamen: Heleen Hummelen en Wieky de Boer
Verteller: Lies Schouten-Vossen
Eindredactie: Emmie Kollau
Muziek: Joeri de Graaf en Max Sombroek (Nineyards), Meis Vranken
Voice-over en titelsong: Meis Vranken
Mixage: Jan de Wit (Postmen)
Eindredactie VPRO: Katinka Baehr
Producent: Emmie Kollau en Tijl Akkermans
Productie VPRO: Katja Sokolova
Ontwerp: Tijl Akkermans en Kars van den Heuvel
Publiciteit: Mehrnoesh Forouzandeh, Jim Schulpen en Innes van den Heuvel

Deze serie is mede mogelijk gemaakt door inspanningen van het RegioArchief Gemeente Sittard-Geleen en financiële bijdragen van het NPO-fonds en het Fonds Bijzondere Journalistieke Producties.

Liefste Lies is een origineel, slim tijdsdocument dat een nieuwe blik werpt op de verlangen, seksualiteit en de positie van de vrouw in naoorlogs Nederland. Juist door het ontbreken van een voice-over, een zeer experimentele keuze in het huidige podcastlandschap, werkt de serie intiem en kom je als luisteraar heel dicht bij deze Lies, die we slechts kennen via al die brieven van haar geliefden. Door een uitmuntende cast van de briefvoorlezers ontstijgt deze serie het narratief van een geschiedenispodcast; de voorlezers nemen hun eigen realiteit uit het heden mee terwijl ze zich verplaatsen in degene wiens brief ze voorlezen. Door deze serie denk je op een nieuwe manier na over de positie van de vrouw van de afgelopen eeuw.

~ Jury Luisteren (Sara de Monchy (voorzitter), Marjolein Knol, Vinny Tailor, Jeanne Geerken, Max de Moor)