Onaantastbaar

Er is geen verhaal waar ik langer mee rondgelopen heb dan het drama van de Nederlandse Moslim Omroep (NMO). Vanwege de onwaarschijnlijke verhalen die lk 20 jaar geleden al hoorde van oud-medewerkers, wist ik toen al dat er een documentaire in zat. Het duurde alleen even om de betrokkenen daar ook van te overtuigen.

We hebben 3,5 jaar aan dit project gewerkt, waarin we ruim 150 interviews hebben gedaan en duizenden pagina’s aan documenten hebben doorploegd. Omdat we met veel slachtoffers te maken hadden, was het niet altijd makkelijk om mensen voor de microfoon te krijgen. In de research hebben we alles op alles gezet om de onderste steen boven te krijgen en een zo feitelijk mogelijke reconstructie te maken. We wilden dit alles niet als één bak informatie uitstorten over de luisteraars, want dan zou het educatief en saai worden. In plaats daarvan wilden we de serie laten klinken als een spannende reis vol onverwachte ontdekkingen en zijpaden. Zo hebben wij het immers zelf ook ècht beleefd. 

De research
We zijn gestart met het interviewen van tientallen oud-medewerkers en andere betrokkenen. Via deze mensen kregen we weer nieuwe namen en soms ook persoonlijke archieven. Intussen verzamelden we aanvullende informatie (artikelen in kranten en tijdschriften, rechtbankverslagen, faillissementsverslagen) en zochten we mensen die moeilijk te vinden waren (via de KvK, social media en zelfs via stamboomonderzoek). Ook deden we meerdere Woo-verzoeken bij ministeries, de NPO en het Commissariaat voor de Media. Via de opgespoorde documenten konden we nagaan wat er klopte van wat mensen ons hadden verteld.

Scenes maken
In de serie staat een omroep centraal waar zoveel ellende plaatsvond dat mensen het niet lang uithielden of na korte tijd ontslagen werden. De betrokkenen hebben daardoor slechts een klein deel meegemaakt van wat er zich allemaal afspeelde op de werkvloer in de jaren dat de omroep bestond. Dit maakte het lastig om dragende personages te vinden die van de eerste tot de laatste aflevering te horen zijn. Een tweede uitdaging was het maken van scènes, aangezien het verhaal zich decennia geleden afspeelde en maar weinig mensen concrete herinneringen hadden. Het gebrek aan hoofdpersonages en scènes was een van de redenen om ook onze eigen zoektocht te laten horen. Met ons kan de luisteraar immers van het begin tot het einde meeleven en onze zoektocht leverde scènes op in het heden. Een aanvullend voordeel was dat luisteraars een inkijkje kregen in het journalistieke proces en de dilemma’s die daarmee gepaard gaan. We hebben er zorg voor gedragen dat onze rol altijd ondergeschikt was aan die van de omroepmedewerkers die in de serie centraal staan.

Mediawereld
Toen we in januari 2022 begonnen met de eerste interviews voor deze serie waren de wantoestanden bij de omroepen (zoals bij DWDD) nog niet aan het licht gekomen. Inmiddels zijn er talloze schandalen naar buiten gebracht. Maar ondanks alle berichtgeving en alle rapporten bleef het mistig wat er nu precies misgaat in zo’n werkomgeving en hoe het kan dat er helemaal niet, extreem laat of zonder resultaat wordt ingegrepen. In Onaantastbaar laten we door een gedetailleerde reconstructie zien (en voelen) wat er op dit soort giftige werkplekken precies gebeurt en welke patronen te herkennen zijn. 

Met de serie willen we blootleggen hoe machtsmisbruik op de werkvloer ontstaat en ontspoort, en welke onmogelijke keuzes mensen moeten maken die onder invloed staan van een leidinggevende met een afwijkend moreel kompas. Uiteindelijk hopen we dat de serie leidt tot meer empathie met mensen die een onveilige werksituatie proberen te overleven, door de wereld vanuit hun ogen te ervaren. De podcast laat zien dat de werkelijkheid complexer is en dat mensen niet makkelijk in te delen zijn in daders en slachtoffers. Met de serie willen we tegenwicht bieden aan zwart-wit denken en al te makkelijke oordelen over goed en fout.

Zorgvuldigheid
We hebben er alles aan gedaan om zo zorgvuldig mogelijk te werk te gaan. Niet alleen hebben we veel tijd besteed aan het checken van feiten en het plegen van wederhoor, maar we hebben ook een divers luisterpanel gevraagd om kritisch mee te luisteren om fouten, misverstanden en bias te voorkomen. Bovendien hebben we veel tijd besteed aan nazorg. 

Met Onaantastbaar wilden we een onderzoeksjournalistiek verhaal maken dat op spanning zou blijven, zonder de complexiteit uit de weg te gaan, zonder de nuance kwijt te raken en zonder sensatie te zoeken. We hebben ons best gedaan om een eerlijk en driedimensionaal verhaal te maken, door actief op zoek te gaan naar mensen met uiteenlopende perspectieven. We hebben de interpretatie overgelaten aan de luisteraars, zonder in te kleuren wat ze zouden moeten denken. Het is een verhaal dat hopelijk niet alleen verontwaardiging wekt, maar je ook aan het denken zet over de medemens. Het verhaal is groter dan de Nederlandse Moslim Omroep of grensoverschrijdend gedrag in de omroepwereld. Het is een universeel verhaal over hoe moeilijk het is om de juiste keuzes te maken, om in verzet te komen als dat nodig is, welke prijs je daarvoor betaalt en hoe moeilijk het om kritisch terug te kijken op je eigen handelen.

Foto: Wim Kluvers

Jair Stein maakt sinds 2007 verhalende audioproducties voor de VPRO, de NTR en De Correspondent. Hij geeft masterclasses in verhalend podcasts maken aan (onderzoeks)journalisten en radiomakers. Met Onaantastbaar is een lang gekoesterde droom uitgekomen om een onderzoeksjournalistieke podcast te maken zonder de oordelende toon die daar doorgaans mee gepaard gaat. Jair maakte eerder verhalende podcasts als 1 Minuut (Prix Europa, 2008) en Plots (Zilveren Reissmicrofoon 2013), hij werkte mee aan de NRC-serie Pim (Prinsjespodcastprijs, 2022) en Opgejaagd (Prix Europa, 2018) en was dramaturg van De Man en de Maan (Meestervertellers, 2020) en Making an Opera (Prix Europa 2020). Hij werkt als freelance audiomaker, dramaturg en eindredacteur.

Jan Maarten Deurvorst maakt audiodocumentaires over de meest uiteenlopende onderwerpen. In zijn documentaires gaat hij vaak op zoek naar het absurde en het humoristische bij mensen die gedreven worden door grote idealen. Zo maakte hij documentaires over neo-maoïstische sektes (Verplicht vrije seks) en een anarchistische woongemeenschap (De Conrad). Bij sommige van deze documentaires moest hij maanden volhouden voor hij mensen bereid vond om mee te werken. Recent reisde hij af naar de moerasachtige wildernis van West-Guinea om een documentaire te maken over het asmat-volk.

Huda Rais is een onvermoeibare researcher die net zo lang door zoekt tot ze geheime rapporten heeft weten te bemachtigen en onvindbare mensen heeft opgespoord.  Huda helpt al jaren op particuliere basis mensen om verloren familieleden terug te vinden met behulp van archieven, stamboomonderzoek en interviews. Daarnaast voert ze onder andere historische onderzoeken uit en is ze een organisator pur sang.  Onaantastbaar is de eerste grote mediaproductie waaraan ze meewerkte.

‘Onaantastbaar’ maakt diepgaand journalistiek onderzoek inzichtelijk: via hoor, wederhoor, diep archiefonderzoek en het uitpluizen van documenten en talloze tegenstrijdigheden wordt geprobeerd om de neergang van de Nederlandse Moslim Oproep te reconstrueren. Geprobeerd: want de makers wagen zich in een wespennest waar ieder zijn eigen waarheid heeft. 

Ze slagen erin om bloot te leggen hoe machtsmisbruik kan plaatsvinden in het volle zicht van iedereen en waarom het zo moeilijk is om in te grijpen. Omdat de tijdgeest niet mee is, omdat niemand zich bevoegd voelt, omdat de mensen die wel bevoegd zijn hun verantwoordelijkheid niet nemen, enzovoort. Genuanceerd laat dit verhaal horen hoe er in het echte leven zelden sprake is van helden en hoe schurken schurken kunnen worden. Verteld als een journalistieke dossierthriller met gelukkig ook geregeld een nodige komische noot.

~ Jury Luisteren (Sara de Monchy (voorzitter), Marjolein Knol, Vinny Tailor, Jeanne Geerken, Max de Moor)